Hoplici. O sztuce wojennej starożytnej Grecji

Sukces greckiej cywilizacji byłby niemożliwy bez wysokiego poziomu sztuki wojennej dzięki której Grecy często pokonywali nawet dużo liczniejsze armie.

W oczekiwaniu na bliskie otwarcie Galerii Sztuki Starożytnej Muzeum Narodowe w Warszawie zaprezentuje broń i uzbrojenie antyczne (głównie greckie) ze swoich zbiorów oraz cenne zabytki z dawnej kolekcji Axela Guttmanna, przekazanej Muzeum w długoterminowy depozyt przez jego syna, Aleksandra. Trzon ekspozycji stanowi unikalny hełm późnogeometryczny powstały w czasach Homera oraz jedyna w Polsce tarcza hoplity z przełomu VI i V w. przed Chr., to jest z okresu młodości króla Leonidasa, dowódcy 300 Spartan poległych pod Termopilami (480 r. przed Chr.). Prezentacji towarzyszyć będzie recytacja elegii bojowych greckiego poety Tyrtajosa, niezwykle popularnego w Sparcie VI i V w. przed Chr. oraz animacja „Hoplites! Greeks at War” przygotowana przez „Panoply. Animating the Ancient World” (www.panoply.org.uk).

Zwycięstwa pod Maratonem czy Platejami wywalczyli przede wszystkim hoplici, ciężkozbrojni piechurzy, ustawieni w szyku zwanym falangą. Ich sukcesy w dużym stopniu ukształtowały założycielski mit europejskiej cywilizacji jako zdolnej do obrony przed liczniejszym nieprzyjacielem dzięki moralnym walorom jednostek i lepszej organizacji. Hoplici wielokrotnie bronili greckich poleis, rozrzuconych na całym basenie Morza Śródziemnego i Czarnego, przed sąsiednimi plemionami, jak Gallowie, Libijczycy, ludy Italii czy Scytowie, ale także wielkimi potęgami ówczesnego świata jak Persja czy Kartagina. Kawaleria oraz formacje lekkozbrojnych pełniły w sztuce wojennej Grecji okresu archaicznego i klasycznego funkcje pomocnicze – trzon formacji na polu bitwy stanowili ciężkozbrojni hoplici.

O niekwestionowanej przewadze uzbrojenia i taktyki greckiej w tym czasie świadczą także częste przypadki zaciągania się tysięcy greckich żołnierzy do obcych armii. Doskonale ilustruje tę sytuację Anabasis Ksenofonta, w której opisano marsz 10 tysięcy Greków przez niemal całe perskie imperium.

Najwcześniejsze wzmianki o hoplitach pojawiają się na przełomie VIII i VII w. przed Chr., a więc mniej więcej w czasach Homera, kres zaś tej formacji przyniosły reformy Ifikratesa w początkach IV w. przed Chr. Między VII a IV w. przed Chr. współdziałanie hoplitów w szyku falangi dawało im rozstrzygającą przewagę na placu boju. Nie było wówczas innej formacji wojskowej zdolnej przeciwstawić się murowi spiżowych tarcz i włóczni. Falanga polegała na ustawieniu głębokiego na kilka rzędów szyku, w którym wojownicy tworzyli mur tarcz. Każdy osłaniał siebie i częściowo sąsiada. Takie ustawienie sprawiało, iż we frontalnym ataku niezwykle trudno było przełamać szyk, zwłaszcza lżej uzbrojonym formacjom. Do walki ofensywnej służyły włócznie trzymające przeciwnika na dystans, a po ich skruszeniu miecz jako broń ostatniej szansy.